Οι πτώσεις στην τρίτη ηλικία μπορεί να έχουν σημαντικές συνέπειες για την υγεία και την αυτονομία ενός ηλικιωμένου ανθρώπου, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν οστεοπόρωση, μειωμένη μυϊκή δύναμη ή προβλήματα ισορροπίας.
Μπορεί να οδηγήσουν σε κατάγματα, περιορισμό της κινητικότητας και απώλεια της αυτονομίας, ενώ ακόμη και ο φόβος μιας νέας πτώσης μπορεί να κάνει έναν ηλικιωμένο να περιορίσει τις καθημερινές του δραστηριότητες.
Το σημαντικό είναι ότι οι πτώσεις δεν αποτελούν αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης. Πολλοί από τους παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο μπορούν να εντοπιστούν και να αντιμετωπιστούν εγκαίρως.
Για τα παιδιά και τους φροντιστές ενός ηλικιωμένου ανθρώπου, μικρές αλλαγές στο σπίτι, σωστή ιατρική αξιολόγηση και διατήρηση της μυϊκής δύναμης και της ισορροπίας μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στην πρόληψη.
Γιατί οι πτώσεις είναι πιο επικίνδυνες στην τρίτη ηλικία;
Με την πάροδο των χρόνων μπορεί να μειωθούν η μυϊκή δύναμη, η ταχύτητα αντίδρασης και η ισορροπία. Παράλληλα, προβλήματα όρασης, παθήσεις των αρθρώσεων, νευρολογικά προβλήματα ή ορισμένα φάρμακα μπορεί να αυξήσουν την πιθανότητα μιας πτώσης.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ίδια η πτώση, αλλά και οι πιθανές συνέπειές της.
Στην τρίτη ηλικία, ιδιαίτερα όταν υπάρχει οστεοπόρωση, ακόμη και μια πτώση από το ύψος του σώματος μπορεί να προκαλέσει σοβαρό κάταγμα. Συχνές κακώσεις μετά από πτώση είναι:
- κάταγμα ισχίου
- κατάγματα καρπού
- κατάγματα ώμου
- κατάγματα σπονδύλων
- κακώσεις κεφαλής.
Το κάταγμα ισχίου είναι μία από τις σοβαρότερες συνέπειες μιας πτώσης σε ηλικιωμένο άτομο, καθώς μπορεί να απαιτήσει χειρουργική αντιμετώπιση και περίοδο αποκατάστασης.
Ποιοι ηλικιωμένοι έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο πτώσης;
Συνήθως δεν υπάρχει ένας μόνο λόγος. Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν συνυπάρχουν περισσότεροι παράγοντες.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο ηλικιωμένος:
- έχει πέσει ξανά στο παρελθόν
- αισθάνεται αστάθεια όταν περπατά
- χρειάζεται να στηρίζεται σε έπιπλα ή τοίχους μέσα στο σπίτι
- δυσκολεύεται να σηκωθεί από μια καρέκλα
- παρουσιάζει μυϊκή αδυναμία στα κάτω άκρα
- έχει προβλήματα όρασης
- εμφανίζει ζάλη ή αστάθεια όταν σηκώνεται όρθιος
- πάσχει από οστεοπόρωση
- έχει προβλήματα στα γόνατα, τα ισχία ή τα πόδια
- λαμβάνει φάρμακα που μπορεί να προκαλέσουν υπνηλία, ζάλη ή πτώση της αρτηριακής πίεσης
- φοβάται πλέον να περπατήσει μόνος του.
Μία προηγούμενη πτώση είναι σημαντικό να μη θεωρείται απλώς «ατυχία», ιδιαίτερα εάν δεν είναι σαφές τι την προκάλεσε.
Το σπίτι είναι συχνά το πρώτο σημείο που πρέπει να ελέγξουμε
Ένα σπίτι που μοιάζει απολύτως ασφαλές για έναν νεότερο άνθρωπο μπορεί να κρύβει αρκετές παγίδες για έναν ηλικιωμένο. Ένα χαλί που γλιστρά, ένα καλώδιο στο πάτωμα ή ένας σκοτεινός διάδρομος μπορεί να είναι αρκετά για να προκαλέσουν πτώση.
1. Απομάκρυνε τα εμπόδια από τις διαδρομές
Οι βασικές διαδρομές μέσα στο σπίτι πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο ελεύθερες.
Απομάκρυνε:
- χαλαρά καλώδια
- μικρά έπιπλα από περάσματα
- αντικείμενα από το πάτωμα
- χαλάκια που γλιστρούν ή διπλώνουν στις άκρες.
Εάν υπάρχουν χαλιά, πρέπει να είναι καλά στερεωμένα και να μην αποτελούν εμπόδιο κατά τη βάδιση.
2. Δώσε ιδιαίτερη προσοχή στον φωτισμό
Η μειωμένη όραση σε συνδυασμό με ανεπαρκή φωτισμό αυξάνει τον κίνδυνο να μην εντοπιστεί εγκαίρως ένα σκαλοπάτι ή ένα εμπόδιο.
Χρειάζεται καλός φωτισμός:
- στους διαδρόμους
- στις σκάλες
- στην είσοδο
- ανάμεσα στο υπνοδωμάτιο και το μπάνιο.
Ένα φωτάκι νυκτός μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για κάποιον που σηκώνεται συχνά τη νύχτα.
3. Κάνε το μπάνιο ασφαλέστερο
Το μπάνιο είναι ένα από τα σημεία του σπιτιού όπου μπορεί εύκολα να συμβεί γλίστρημα.
Χρήσιμες παρεμβάσεις είναι:
- αντιολισθητική επιφάνεια στη ντουζιέρα ή την μπανιέρα
- σταθερές χειρολαβές
- εύκολη πρόσβαση στη ντουζιέρα
- κατάλληλο κάθισμα μπάνιου, όταν χρειάζεται
- χειρολαβή κοντά στη λεκάνη, εφόσον υπάρχει δυσκολία στην έγερση.
Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως στήριγμα αντικείμενα που δεν έχουν σχεδιαστεί για αυτόν τον σκοπό, όπως κρεμάστρες πετσετών ή ασταθή έπιπλα.
4. Έλεγξε τις σκάλες
Οι σκάλες χρειάζονται καλό φωτισμό και σταθερή κουπαστή. Ιδανικά, υπάρχει δυνατότητα στήριξης και τα σκαλοπάτια είναι καθαρά, χωρίς αντικείμενα ή χαλάκια.
Η βιασύνη στις σκάλες, ειδικά όταν κάποιος κρατά σακούλες ή άλλα αντικείμενα, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο απώλειας της ισορροπίας.
5. Τα σωστά παπούτσια έχουν μεγαλύτερη σημασία απ' όσο νομίζουμε
Οι παντόφλες χωρίς σταθερή εφαρμογή, οι φθαρμένες σόλες και τα παπούτσια που γλιστρούν μπορούν να συμβάλουν σε μια πτώση.
Ο ηλικιωμένος χρειάζεται παπούτσια που:
- εφαρμόζουν καλά στο πόδι
- έχουν σταθερή, αντιολισθητική σόλα
- προσφέρουν καλή στήριξη
- δεν είναι υπερβολικά χαλαρά.
Το περπάτημα μόνο με κάλτσες σε λείο δάπεδο καλό είναι επίσης να αποφεύγεται.
Η μυϊκή δύναμη και η ισορροπία προστατεύουν
Η μείωση της δραστηριότητας από φόβο μήπως συμβεί μια πτώση μπορεί τελικά να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα. Όσο λιγότερο κινείται ένας ηλικιωμένος, τόσο περισσότερο μπορεί να μειώνονται η δύναμη, η αντοχή και η ισορροπία του. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: φόβος πτώσης, λιγότερη κίνηση, μεγαλύτερη αδυναμία και τελικά υψηλότερος κίνδυνος νέας πτώσης.
Η κατάλληλη σωματική δραστηριότητα και τα προγράμματα που περιλαμβάνουν ασκήσεις ενδυνάμωσης και ισορροπίας μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του κινδύνου πτώσεων.
Το πρόγραμμα πρέπει να προσαρμόζεται στην ηλικία, τη φυσική κατάσταση και τα προβλήματα υγείας κάθε ανθρώπου.
Μην αγνοείς προβλήματα όρασης, ζάλης ή ισορροπίας
Μια αλλαγή στην όραση μπορεί να δυσκολεύει την εκτίμηση αποστάσεων και υψομετρικών διαφορών. Είναι σημαντικό να γίνεται τακτικός έλεγχος της όρασης και να χρησιμοποιούνται τα σωστά γυαλιά.
Παράλληλα, συμπτώματα όπως ζάλη, ίλιγγος, τάση λιποθυμίας, αστάθεια, απότομη αδυναμία δεν πρέπει να παραμελούνται. Χρειάζονται ιατρική αξιολόγηση, καθώς μπορεί να σχετίζονται με διαφορετικές αιτίες.
Έλεγχος των φαρμάκων
Ορισμένα φάρμακα ή συνδυασμοί φαρμάκων μπορεί να προκαλούν υπνηλία, ζάλη, σύγχυση ή πτώση της αρτηριακής πίεσης, αυξάνοντας τον κίνδυνο πτώσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα φάρμακο πρέπει να διακοπεί από μόνο του.
Εάν ένας ηλικιωμένος παρουσιάζει συχνές ζαλάδες, αστάθεια ή έχει ήδη πέσει, είναι χρήσιμο ο θεράπων ιατρός να γνωρίζει όλα τα φάρμακα και τα συμπληρώματα που λαμβάνει, ώστε να εκτιμήσει εάν κάποιο από αυτά μπορεί να επηρεάζει την ισορροπία ή την εγρήγορση.
Οστεοπόρωση
Η πρόληψη των πτώσεων είναι η μία πλευρά της προστασίας. Η άλλη είναι η υγεία των οστών. Η οστεοπόρωση μειώνει την αντοχή των οστών και αυξάνει την πιθανότητα κατάγματος ακόμη και μετά από έναν σχετικά μικρό τραυματισμό.
Ο κατάλληλος έλεγχος για οστεοπόρωση και η θεραπεία όταν υπάρχει σχετική ένδειξη είναι επομένως σημαντικά, ιδιαίτερα σε ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας ή σε όσους έχουν ήδη υποστεί κάταγμα χαμηλής ενέργειας.
Ένα κάταγμα μετά από μια απλή πτώση μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση της οστικής υγείας.
Τι κάνουμε όταν ένας ηλικιωμένος πέσει;
Το πρώτο ένστικτο είναι συνήθως να τον σηκώσουμε αμέσως. Αυτό όμως δεν είναι πάντα σωστό.
Πριν τον βοηθήσεις να σηκωθεί, έλεγξε:
- αν έχει έντονο πόνο
- αν μπορεί να κινήσει τα άκρα του
- αν υπάρχει εμφανής παραμόρφωση
- αν έχει χτυπήσει το κεφάλι
- αν παρουσιάζει ζάλη, σύγχυση ή απώλεια συνείδησης
- αν μπορεί να στηριχθεί στο πόδι.
Εάν υπάρχει υποψία κατάγματος ή σοβαρού τραυματισμού, δεν πρέπει να επιχειρείται βίαιη κινητοποίηση.
Ιδιαίτερα μετά από πτώση στο ισχίο, η αδυναμία να σταθεί ή να πατήσει το πόδι, ο έντονος πόνος στη βουβωνική χώρα ή στο ισχίο και η εμφανής αλλαγή στη θέση του σκέλους χρειάζονται άμεση ιατρική εκτίμηση.
Άμεση αξιολόγηση χρειάζεται επίσης όταν έχει προηγηθεί χτύπημα στο κεφάλι, ειδικά εάν ο ηλικιωμένος λαμβάνει αντιπηκτική αγωγή.
Μετά την πτώση πρέπει να ψάξουμε και το «γιατί»
Ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάταγμα, μια πτώση αξίζει να διερευνηθεί.
Μπορεί να οφείλεται σε ένα χαλί που γλίστρησε. Μπορεί όμως να αποτελεί την πρώτη ένδειξη ότι έχει μειωθεί η μυϊκή δύναμη, ότι υπάρχει πρόβλημα ισορροπίας, όρασης ή αρτηριακής πίεσης ή ότι κάποιο φάρμακο χρειάζεται επανεκτίμηση.
Εάν οι πτώσεις επαναλαμβάνονται, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναζητηθεί η αιτία και να εκτιμηθεί συνολικά ο κίνδυνος.
Μια μικρή checklist για τα παιδιά και τους φροντιστές
Κάνε έναν γρήγορο έλεγχο στο σπίτι των γονιών σου:
- Υπάρχουν χαλάκια που γλιστρούν;
- Υπάρχουν καλώδια ή αντικείμενα στα περάσματα;
- Είναι καλά φωτισμένος ο δρόμος προς το μπάνιο τη νύχτα;
- Υπάρχουν ασφαλείς χειρολαβές στο μπάνιο;
- Οι σκάλες έχουν σταθερή κουπαστή;
- Τα παπούτσια είναι σταθερά και αντιολισθητικά;
- Υπάρχει νέα δυσκολία στο περπάτημα ή στην έγερση από την καρέκλα;
- Έχει υπάρξει πτώση τους τελευταίους μήνες;
- Υπάρχουν ζαλάδες ή αίσθημα αστάθειας;
- Έχει ελεγχθεί η οστεοπόρωση όταν υπάρχει σχετική ένδειξη;
Μερικές φορές, οι αλλαγές που προλαμβάνουν μια σοβαρή πτώση είναι εξαιρετικά απλές.
Η πρόληψη διατηρεί την αυτονομία
Ο στόχος δεν είναι να περιορίσουμε έναν ηλικιωμένο από φόβο μήπως πέσει. Αντίθετα, είναι να δημιουργήσουμε τις προϋποθέσεις ώστε να μπορεί να κινείται με μεγαλύτερη ασφάλεια, αυτοπεποίθηση και ανεξαρτησία.
Η αξιολόγηση της κινητικότητας, η αντιμετώπιση ορθοπαιδικών προβλημάτων, η σωστή άσκηση, η φροντίδα της οστικής υγείας και η προσαρμογή του περιβάλλοντος μπορούν να λειτουργήσουν συνδυαστικά.
Ο Δρ Λάζαρος Μάντσης, Ορθοπαιδικός Χειρουργός, Διδάκτωρ Ορθοπαιδικής του Πανεπιστημίου LMU Μονάχου, αξιολογεί εξατομικευμένα ορθοπαιδικά προβλήματα και τραυματισμούς που επηρεάζουν την κινητικότητα και τη λειτουργικότητα, καθώς και κατάγματα που μπορεί να προκύψουν μετά από πτώση.
Η έγκαιρη ορθοπαιδική αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό του προβλήματος και στον σχεδιασμό της κατάλληλης αντιμετώπισης.